Na znalezienie formuły architektonicznej na rzecz dworca kolei żelaznej, która – w charakterze dom modlitwy czyli ratusz – byłaby bez trudu rozpoznawalna w przestrzeni miasta popyt było kilkudziesięciu lat. Pierwsze budynki dworcowe ewentualnie nie miały ambicji operowania szczególnymi wyróżnikami funkcji, będąc w istocie wariacją na sprawa kamienicy czy biurowca. Trudno zidentyfikować funkcję dworcową w budynku końcowej stacji w Manczesterze kolei Liverpool & Manchester Rly., lecz z trudem też poznać ją w obu pokazanych u dołu dworcach wiedeńskich, pomimo że nadano wcześniej im cechy budynku użyteczności publicznej. Często dotychczasowy one na tyle skromne, że głównym widocznym elementem dworca stawała się hala peronowa (np. najwyższy zajezdnia w Mannheimie).
Warszawski neorenesansowy Dworzec Wiedeński (1846) stanowił jedną z wczesnych, poniekąd naiwnych prób demonstracji przeznaczenia obiektu: został ukształtowany tak, że mógł przywodzić na pamięć dwójka zczepione tendrami parowozy. Budynek stanowił przecież "dzieło zamknięte" – żaden topos architektoniczny nie prowokował przenikania się wielkich kubatur pomieszczeń wewnętrznych (których zresztą nie miał) z przestrzenią otaczających ulic.
| Manchester: zajezdnia Liverpool & Manchester Railway (1830) | Wiedeń: bliźniacze dworce Staatsbahnhof (z lewej) i Gloggnitzer Bahnhof (z prawej) z pocz. l. 40. XIX w. | Mannheim: wiodący prym zajezdnia z 1840 r.; budynek recepcyjny zbytnio halą peronową |
Niektórym budynkom i zespołom dworcowym starano się atoli przydzielać cechy reprezentacyjności. Początkowo sięgano do tradycyjnych symboli architektonicznych, związanych przede wszystkim z formą "bramy", takich w charakterze portyk, łuk triumfalny oznacza to propyleje. Żaden z nich mimo to (może z wyjątkiem łuku triumfalnego) nie okazał się w szczególności zdolny do wyrażenia specyfiki funkcji dworcowej.
| Dworzec Euston w Londynie (1838): topos propylejów jak wolnostojącej bramy na plac dworcowy | Dworzec Huddersfield (Yorks., Anglia; 1850): palladiański klasycyzm z portykiem | Central-Bahnhof w Sztutgarcie (1868; po prawej): trawestacja motywu łuku triumfalnego |
Jednym z wczesnych pomysłów na formę budynku dworca było zaakcentowanie wiaty podjazdu i powiększenie jej do skali dominującego elementu fasady. Motyw ten występuje poprzednio w budynku dworca Newcastle Central (1850, fot.), potem z zapałem stosowano go w innych dworcach brytyjskich. Stał się mężczyzna też w XX w. motywem ukształtowania fasady wielkiego dworca Milano Centrale.
Dworce brytyjskie, na których – za sprawą gęstemu ruchowi pociągów – wynagrodzenie w naturze pasażerów następowała szybko, nie musiały być wyposażonym dużych budynków recepcyjnych. Ich rolę do pewnego stopnia pełnią gmachy hoteli kolejowych (czasem ponadto biur zarządów kolejowych). Budowle te nie zdradzają toż wielu gildia "dworcowych". Jedyną z cech, które mają, przypadkiem egzystować właśnie wiata powyżej podjazdem, zwykle wykonana z żelaza (np. odsetek dworca London Victoria dawnej kolei LBSCR).
Dwa pierwsze danie z podanych w dole przykładów użycia podcienia (wiaty) to budynki na dworcach przelotowych. W ich wypadku nie zaledwie podcień akcentuje ich publiczną funkcję, przecież też rozłożyste, symetryczne ukształtowanie kompleksu.
| Augsburg Hauptbahnhof (1843): podcień żelazny w jednym z najstarszych zachowanych budynków dworcowych w Niemczech | Bologna Centrale (1873): podcień filarowy dostawiony do "florenckiego" pałacu | London Victoria (d. strona LBSCR): podcień-wiata dostawiony do gmachu hotelu dworcowego z 1860 r. |
Spośród atrybutów dworca, z trudem o bardziej skłonny od czasu zegara. Umieszczano go nie resztkami sił we wnętrzu, niemniej jednak podobnie jak wymowny żywioł fasady budynku recepcyjnego. Skromna (ale elegancka) płaszczyk dworca w Bari z elementów determinujących funkcję ma podcień i arkadowy parter dodatkowo właśnie zegar położony na osi w dekoracyjnym kartuszu. Fasada galicyjskiego dworca w Przemyślu (p. galeria z prawej), późniejsza o około 10 lat, uzyskała pokrewny kartuszowy zegar – przecież prócz tego nadal dobitnie akcentuje dużą kubaturę hallu recepcyjnego, ujętego w środkowym ryzalicie, doświetlonym dużymi oknami.
W krajach, gdzie istniała rytuał architektoniczna w wyższym stopniu swobodna od chwili klasycznej, właściwie żwawo zaczęto posługiwać się motywu wieży zegarowej, przejętego z ratusza bądź kościoła. Służyła płeć nadobna zresztą czasami celom z większym natężeniem utylitarnym – niektóre dawny też wieżami ciśnień. Wieża zegarowa, stała się w szczególności popularna na przełomie wieków. Wraz z zadaszonym podjazdem prawdopodobnie konstytuować tymczasem znamienny wyróżnik budynku dworcowego. W Polsce dobrym przykładem użycia wieży zegarowej, wzorowanej na ratuszu Głównego Miasta, jest zajezdnia Gdańsk Główny (p. galeria z prawej).
| Chicago Dearborn (inaczej Polk St; 1883): jedna z najsmuklejszych wież dworcowych w charakterze siedlisko kompozycji | Limoges Bénédictins (1924): jedna z najpóźniejszych kompozycji w stylu "Beaux-Arts" z wieżą zegarową | Düsseldorf Hauptbahnhof (1932): wieża zegarowa w surowym stylu "Neue Sachlichkeit" |
